آن شانهء بسيارى از قلم‌به‌دستان بافهم را خم كرد . بنابراين با درك اين شرايط حساس ، جمعى از نويسندگان وارد صحنه شدند تا با برقرارى ارتباط مستقيم با تمامى نويسندگان شيعه و ايجاد هماهنگى در اين‌باره ، اولا توازن فرهنگى را همچون توازن نظامى و سياسى برقرار كنند و ثانيا با رابطه برقرار كردن با فرهنگيان برادران اهل سنت ، تفاهم فرهنگى را در سطح كشور استوار سازند . به اين ترتيب ، پس از تحولات فراوان و تغييرات گوناگون ، سرانجام پس از پيروزى مجاهدين ، چهار نوع فرهنگ و ادبيات به وجود آمد ، چون چهار نوع حاكميت و حكومت موجود بود . با در نظر داشتن اين واقعيت تلخ ، تاريخچهء مراكز فرهنگى افغانستان را به اين شكل خلاصه و دسته‌بندى مىكنيم : 1 - مراكز فرهنگى افغانستان به شكل عصرى و رسمى دولتى ، در عصر امير شير على خان پايه‌گذارى شد و در عصر امير حبيب اللّه خان گسترش نسبى يافت و در زمان امان اللّه خان به اوج و شكوفايى خود رسيد . ولى تا اين دوره با وجود تلاش در پى احياى فرهنگ و ادبيات پشتو ، فكر طرد و حذف فرهنگ و ادبيات درى وارد طرحهاى دولت نشده بود . 2 - مراكز فرهنگى در عصر شير على خان و حبيب اللّه خان فقط به شهر كابل و نواحى نزديك مركز محدود مىشد . درحالىكه در عصر امان اللّه خان به ولايات و دوردستها نيز كشيده شد . 3 - پس از سقوط دولت حبيب اللّه كلكانى ، دورهء جديدى از فعاليتهاى فرهنگى به شكل برترى قومى ، زبانى ، مذهبى و منطقه‌اى آغاز شد كه ثمرهء آن گسترش مراكز فرهنگى افغانى و تقويت زبان پشتو و طرد زبان درى و زبانهاى محلى ديگر از فرهنگ و ادبيات كشور بود .